برهانى كه براى اثبات اين قاعده اقامه شده ، متكى به يك اصل است و آن عبارت است از اينكه از فاعل بسيط واحد ، جز يك فعل صادر نگردد و اين همان قاعدهء عقلى ثابت و معروف « الواحد لا يصدر عنه إلّا الواحد » است كه إن شاء اللّه در موقع مقتضى در حرف « واو » از آن بحث خواهيم نمود . اگرچه برخى از اكابر گفته‌اند قاعدهء شريفهء « الواحد لا يصدر عنه إلّا الواحد » فقط در مورد حق تبارك و تعالى و فعل او صادق است و اين از آن جهت است كه در واحد ، بسيط من جميع الجهات بودن را شرط صحت اين اصل دانسته‌اند ، و چون ديده‌اند كه بسيط من جميع الجهات فقط در واجب الوجود بالذّات متحقّق است ، جريان اصل را به واجب الوجود بالذّات و فعلش اختصاص داده‌اند . ولى چنان‌كه مشاهده مىنماييم ، جريان قاعدهء مذكور به واجب الوجود بالذّات و فعلش اختصاص ندارد و در ساير موارد ، از جمله قاعدهء « كلّ جسم بسيط فشكله الطّبيعى كروى » نيز از آن استفاده شده است . تقرير برهان تقرير برهان براى اثبات قاعده به اين ترتيب است كه گفته مىشود : طبيعت كه بسيط و واحد است ، جز يك فعل ندارد و فعل واحد كه از طبيعت واحد است ، در مادهء واحده متشابه خواهد بود . و هنگامى كه فعل واحد در مادهء واحده ، متشابه و به‌طور متساوى انجام گيرد ، شكل آن كروى خواهد بود . نتيجه اين مىشود كه شكل جسم بسيط هميشه كروى است . چنان‌كه ابن سينا مىگويد : شكل الطّبيعى للجسم البسيط كروى ، لانّ فعل الطّبيعية الواحدة فى مادّة واحدة متشابه ؛ إذ ليس تفعل إلّا فعلا واحدا فلا يمكن أن تفعل فى جزء زاوية و فى جزء خطّا مستقيما أو منحنيا . فينبغى إذا أن تتشابه جميع ايجزاء ، فيكون الشّكل حينئذ كرّيا . و أمّا المركّبات فتكون أشكالها الطّبيعية غير كرّية . « 31 » اين برهان را فارابى در آثار خويش آورده و چنان‌كه شيوهء مخصوص وى اقتضا مىكند ، در نهايت اختصار به آن اشاره كرده و از آن گذشته است . در عبارتى كه از رسالهء دعاوى

--> ( 31 ) . النجاه ، ص 221 .